Nhóm II · Quản trị, dân chủ & đạo đức AI

# Joy Buolamwini

AI Governance, Democracy & Ethics · America 250 AI Pioneers #16

# Báo cáo tình báo nhân thân

Nhóm chủ đề: II — Quản trị AI, Dân chủ & Đạo đức
Đối tượng: Joy Buolamwini
Cơ quan lập: Văn phòng Chính phủ (mô phỏng — tham mưu tổng hợp)
Mức độ: Công khai / Nguồn mở

## I. Khái quát nhân thân

Joy Buolamwini sinh tại Canada, là con cái của di dân người Ghana, lớn lên ở Memphis, bang Tennessee, Hoa Kỳ. Bà tự nhận danh hiệu "Nhà thơ của mã" (Poet of Code) — hàm ý kết hợp nghệ thuật và khoa học máy tính để lột trần bất bình đẳng trong trí tuệ nhân tạo.

Về quốc tịch và bản sắc: người Mỹ gốc Ghana-Canada, nữ, da đen — chính trải nghiệm cá nhân bị hệ thống nhận diện khuôn mặt AI bỏ sót (do tông màu da tối hơn) đã trở thành điểm khởi đầu cho toàn bộ sự nghiệp nghiên cứu của bà.

Hiện cư trú tại Cambridge, Massachusetts. Là người sáng lập và Nghệ sĩ trưởng (Artist-in-Chief) của Algorithmic Justice League (AJL), tổ chức phi lợi nhuận đặt trụ sở tại Cambridge.

## II. Quá trình công tác / hoạt động

Giai đoạn hình thành (2010–2014):
- Trước khi vào MIT, Buolamwini đã thực hiện học bổng Fulbright tại Zambia, nơi bà phát triển các ứng dụng di động phục vụ cộng đồng địa phương.
- Kinh nghiệm làm việc tại Zambia củng cố nhận thức về khoảng cách công nghệ giữa các nhóm dân số toàn cầu.

Giai đoạn MIT và phát hiện nền tảng (2015–2022):
- Bà gia nhập MIT Media Lab năm 2015 với tư cách nghiên cứu sinh sau đại học.
- Trong quá trình làm bài tập khoa học, bà nhận ra rằng các hệ thống AI được giao làm bài thực nghiệm không nhận diện được khuôn mặt của bản thân — trong khi đồng nghiệp da sáng không gặp vấn đề tương tự.
- Phát hiện này thúc đẩy bà thiết kế nghiên cứu có hệ thống, dẫn tới công trình "Gender Shades" (2018, cùng đồng tác giả Timnit Gebru).
- Năm 2022, Buolamwini hoàn thành bằng Tiến sĩ (PhD) tại MIT Media Lab.

Thành lập Algorithmic Justice League (2016–nay):
- Năm 2016, bà sáng lập AJL — tổ chức kết hợp nghiên cứu và nghệ thuật để làm rõ tác động xã hội của AI và vận động trách nhiệm giải trình về công nghệ.
- AJL đã trực tiếp tác động đến quyết định của Microsoft, IBM, Amazon — cả ba công ty đều ngừng cung cấp hệ thống nhận diện khuôn mặt cho lực lượng thực thi pháp luật sau khi nghiên cứu của AJL phơi bày sai lệch trong sản phẩm thương mại.

Vai trò tư vấn chính sách:
- Tham gia hội đàm kín tại Nhà Trắng (Chính quyền Biden, tháng 6/2023) về kiểm soát AI.
- Phát biểu tại Diễn đàn Kinh tế Thế giới (Davos) và Liên Hợp Quốc.
- Phục vụ trong các hội đồng cố vấn về AI và quyền dân sự tại Hoa Kỳ.

## III. Học vấn & công trình

Học vấn:
- Tiến sĩ (PhD), MIT Media Lab, MIT — hoàn thành 2022.
- Học bổng Rhodes (Rhodes Scholar) — một trong những học bổng danh giá nhất thế giới, đại học Oxford.
- Học bổng Fulbright Fellow — thực hiện tại Zambia.

Công trình nghiên cứu tiêu biểu:

Gender Shades (2018, đồng tác giả Timnit Gebru):
- Đăng tải tại Hội nghị về Sự công bằng, Trách nhiệm và Tính minh bạch (FAccT), PMLR 81:77–91.
- Kiểm tra ba hệ thống phân loại giới tính thương mại bằng tập dữ liệu do nhóm tự xây dựng, cân bằng theo giới và tông màu da.
- Kết quả: nhóm phụ nữ da tối bị phân loại sai với tỷ lệ lên tới 34,7%; trong khi nhóm nam giới da sáng chỉ sai 0,8%.
- Phát hiện dẫn đến sức ép toàn cầu đối với Microsoft, IBM, Amazon.

Sách Unmasking AI: My Mission to Protect What Is Human in a World of Machines (2023, Penguin Random House):
- Sách bán chạy cấp quốc gia (National Bestseller) tại Hoa Kỳ.
- Được Los Angeles Times bình chọn là "Sách hay nhất năm".
- Fortune gọi Buolamwini là "lương tâm của cuộc cách mạng AI".
- Phiên bản bìa mềm xuất bản tháng 11/2024.

Phim tài liệu Coded Bias (2020, đạo diễn Shalini Kantayya):
- Ra mắt tại Liên hoan phim Sundance tháng 1/2020; phát hành trên Netflix từ tháng 4/2021.
- Được đề cử giải Emmy.
- Hiện vẫn phát sóng trên Netflix toàn cầu (xác nhận tháng 4/2026).

## IV. Hoạt động nổi bật 2024–2026

Báo cáo "Comply to Fly?" (tháng 7/2025):
- AJL công bố báo cáo toàn diện đầu tiên về trải nghiệm của hành khách với chương trình quét khuôn mặt tại sân bay của Cơ quan An ninh Vận tải Hoa Kỳ (TSA).
- Phân tích 420 trường hợp từ tháng 3/2024 đến tháng 6/2025, tại 91 sân bay nội địa Mỹ.
- Kết quả chính: 56% hành khách không thấy thông tin về quyền từ chối; 74% không nhận được thông báo rõ ràng; 99% không được nhân viên TSA thông báo bằng lời về quyền từ chối; 67% báo cáo bị đối xử tiêu cực khi cố gắng từ chối.
- Khuyến nghị: tạm dừng hoàn toàn chương trình TSA nhận diện khuôn mặt để lấy ý kiến công chúng.

Chiến dịch #FreedomFlyers (2024–2026):
- AJL triển khai chiến dịch vận động quyền từ chối quét sinh trắc học tại sân bay; thu thập hơn 860 báo cáo từ hành khách.
- Tổ chức hội nghị thượng đỉnh lần đầu tiên (2024) về quyền từ chối nhận diện khuôn mặt.

Bài phát biểu TED "How to protect your rights in the age of AI" (TEDAI 2023, phát hành tháng 1/2024):
- Kêu gọi bảo vệ quyền sinh trắc học và đấu tranh cho "công lý về thuật toán" (algorithmic justice).

Tháng 11/2024: Xuất bản phiên bản bìa mềm cuốn Unmasking AI, tiếp tục mở rộng tầm ảnh hưởng.

TIME100 AI (2023 và tín hiệu 2024–2025): Liên tục được TIME vinh danh là một trong 100 người có ảnh hưởng nhất trong lĩnh vực AI.

## V. Vị thế & quan điểm gần đây

Luận điểm trung tâm ("Coded Gaze" / "Nhãn quan được mã hóa"):
Buolamwini lập luận rằng các hệ thống AI phản chiếu định kiến và hạn chế của những người xây dựng chúng — chủ yếu là nam giới và người da trắng. Những người bị thiệt thòi nhất bởi định kiến này là phụ nữ da tối, người khuyết tật, và các cộng đồng thiểu số. Bà gọi những người bị hệ thống loại bỏ là "excoded" — bị mã hóa ra ngoài lề xã hội.

Quan điểm về quản lý AI:
- Ủng hộ lệnh cấm tạm thời đối với nhận diện khuôn mặt trong không gian công cộng, tương đồng với Đạo luật AI của EU (EU AI Act).
- Ủng hộ thông qua Đạo luật Tạm dừng Công nghệ Nhận diện Khuôn mặt và Sinh trắc học 2023 (Facial Recognition and Biometric Technology Moratorium Act of 2023) tại Hoa Kỳ.
- Nhấn mạnh: AI không trung lập — "Dữ liệu là phản chiếu lịch sử của Việt Nam; quá khứ tồn tại bên trong các thuật toán."

Thông điệp trọng tâm 2025–2026:
- "Ranh giới tiên phong của quyền dân sự sẽ đòi hỏi công lý về thuật toán."
- Đặc biệt tập trung vào hệ thống nhận diện khuôn mặt trong quản lý biên giới, sân bay, và thực thi pháp luật — những lĩnh vực giao thoa trực tiếp với chính sách của chính quyền Trump sau 2025.

Giải thưởng tiêu biểu:
- Học bổng Rhodes (Oxford).
- Giải Lemelson-MIT trị giá 250.000 USD — giải thưởng phát minh danh giá nhất tại Hoa Kỳ.
- Giải Morals & Machines Prize (lần đầu tiên trao).
- Giải Technological Innovation Award từ Trung tâm Martin Luther King Jr. vì Thay đổi Phi bạo lực.

## VI. Liên hệ với Việt Nam

Bối cảnh trực tiếp — AI giám sát tại Việt Nam:
Hà Nội đã triển khai gần 2.000 camera AI từ tháng 12/2025, phát hiện và xử lý hơn 19.300 vi phạm giao thông trong 3 tháng đầu vận hành (theo Cảnh sát Hà Nội, tháng 4/2026). Sáng kiến này nằm trong khung đô thị thông minh (smart city) và đang mở rộng sang Thành phố Hồ Chí Minh. Đây chính là loại ứng dụng AI mà nghiên cứu của Buolamwini đặt câu hỏi về tính chính xác, sai lệch chủng tộc, và quyền của người dân.

Phương pháp luận "Gender Shades" như tài liệu tham chiếu:
Phương pháp kiểm toán giao thoa (intersectional auditing) của Buolamwini — so sánh độ chính xác của AI theo giới tính và tông màu da — có thể được các cơ quan nghiên cứu, trường đại học và cơ quan quản lý Việt Nam tham khảo khi đánh giá độ tin cậy của hệ thống nhận diện khuôn mặt đang được triển khai.

Quyền dữ liệu và bảo vệ dữ liệu cá nhân:
Luật Bảo vệ Dữ liệu Cá nhân của Việt Nam (Nghị định 13/2023/NĐ-CP) đang trong giai đoạn xây dựng hành lang thực thi. Quan điểm của AJL về sự đồng ý (consent), tính minh bạch, và quyền từ chối sinh trắc học có giá trị tham chiếu chính sách trong quá trình này.

Coded Bias trên Netflix:
Phim tài liệu Coded Bias hiện có mặt trên Netflix, phiên bản quốc tế có khả năng tiếp cận khán giả Việt Nam qua nền tảng này và các bối cảnh học thuật.

AJL và ASEAN:
Chưa xác minh được từ nguồn mở bất kỳ quan hệ đối tác trực tiếp nào giữa AJL và tổ chức tại Việt Nam hoặc ASEAN. Một diễn đàn của ASEAN Foundation và Google.org (tháng 2/2025) về AI Literacy có sự tham gia của đại diện các nước Đông Nam Á, nhưng không có đại diện AJL được xác nhận. Đây là khoảng trống cần theo dõi thêm.

## VII. Nhận định & kiến nghị hướng theo dõi

Nhận định tổng thể:
Joy Buolamwini là một trong những giọng nói chính sách AI có uy tín và ảnh hưởng quốc tế cao nhất hiện nay, đặc biệt ở giao điểm giữa nhận diện khuôn mặt, quyền dân sự, và giám sát nhà nước. Lập trường của bà không chống AI hoàn toàn mà yêu cầu kiểm toán, minh bạch, và trách nhiệm giải trình — đây là khung tư duy có thể áp dụng vào bối cảnh chính sách số hóa của Việt Nam.

Điểm tiếp xúc chính sách tiềm năng:
1. Khi Việt Nam xây dựng tiêu chuẩn kỹ thuật cho hệ thống camera AI đô thị, phương pháp luận kiểm toán của AJL là tài liệu tham chiếu quốc tế đáng nghiên cứu.
2. Trong các cuộc đối thoại đa phương về quản trị AI (ASEAN Digital Ministers, UN AI forums), lập trường của Buolamwini đại diện cho xu hướng quốc tế nghiêng về kiểm soát chặt hơn — Việt Nam cần nắm rõ để xây dựng quan điểm đàm phán.
3. Coded Bias có thể được sử dụng trong các chương trình đào tạo nhận thức AI cho cán bộ và giảng viên đại học Việt Nam.

Kiến nghị hướng theo dõi:
- Theo dõi AJL về báo cáo tiếp theo liên quan đến AI trong giáo dục, y tế, và biên giới — các lĩnh vực Việt Nam đang mở rộng ứng dụng AI.
- Theo dõi diễn biến lập pháp Mỹ (Facial Recognition and Biometric Technology Moratorium Act) — nếu được thông qua, sẽ tạo tiền lệ quốc tế có ảnh hưởng tới các đối tác công nghệ của Việt Nam.
- Đánh giá khả năng mời đại diện AJL hoặc tham khảo phương pháp luận của AJL trong các diễn đàn chính sách AI quốc gia.

## VIII. Nguồn tham khảo + Những vấn đề chưa làm rõ

Nguồn tham khảo chính:

1. MIT Media Lab — Trang nhân thân Joy Buolamwini: https://www.media.mit.edu/people/joyab/overview/
2. Buolamwini, J. & Gebru, T. (2018). Gender Shades: Intersectional Accuracy Disparities in Commercial Gender Classification. Proceedings of FAccT, PMLR 81:77–91. https://proceedings.mlr.press/v81/buolamwini18a
3. TIME100 AI 2023 — Joy Buolamwini: https://time.com/collections/time100-ai/6310661/joy-buolamwini-ai/
4. Penguin Random House — Unmasking AI (2023/2024): https://www.penguinrandomhouse.com/books/670356/unmasking-ai-by-joy-buolamwini
5. Netflix — Coded Bias (2020): https://www.netflix.com/title/81328723
6. CNET — Coded Bias review: https://cnet.com/news/coded-bias-review-eye-opening-netflix-documentary-faces-up-to-racist-tech
7. TED Talk "How to protect your rights in the age of AI" (TEDAI 2023, phát hành 1/2024): https://www.ted.com/talks/joy_buolamwini_how_to_protect_your_rights_in_the_age_of_ai
8. AJL LinkedIn — Báo cáo "Comply to Fly?" (7/2025): https://www.linkedin.com/posts/buolamwini_the-algorithmic-justice-league-new-facial-activity-7356018548785180672-nPbc
9. Algorithmic Justice League (trang chủ): https://www.ajl.org/
10. VietnamPlus — Hà Nội camera AI giao thông (4/2026): https://en.vietnamplus.vn/hanoi-ai-cameras-detect-over-19300-violations-after-three-months-of-operation-post340234.vnp

Những vấn đề chưa làm rõ được từ nguồn mở:

1. Quan hệ đối tác trực tiếp AJL–Việt Nam/ASEAN: Chưa xác minh được bất kỳ biên bản ghi nhớ, dự án hợp tác, hay sự kiện chung nào giữa AJL và tổ chức tại Việt Nam hoặc ASEAN. Cần tìm hiểu thêm qua kênh ngoại giao hoặc học thuật.
2. Hoạt động cụ thể năm 2026: Ngoài chiến dịch TSA và xuất bản bìa mềm Unmasking AI (tháng 11/2024), chưa có thông tin xác nhận về hoạt động công khai lớn của Buolamwini trong quý 1/2026. Cần cập nhật tiếp.