Nhóm II · Quản trị, dân chủ & đạo đức AI

# Kate Crawford

AI Governance, Democracy & Ethics · America 250 AI Pioneers #18

# BÁO CÁO NHÂN VẬT: KATE CRAWFORD

Loại báo cáo: Nghiên cứu chân dung học giả / nhà nghiên cứu chính sách AI
Đối tượng: Kate Crawford — Senior Principal Researcher, Microsoft Research New York; Research Professor, USC Annenberg; Visiting Chair AI and Justice, École Normale Supérieure (Paris)
Bối cảnh: America 250 AI Pioneers #18 — Nhóm II: AI Governance, Dân chủ & Đạo đức

## I. KHÁI QUÁT NHÂN THÂN

Bà Kate Crawford sinh năm 1974 tại Australia (thành phố cụ thể chưa xác minh từ nguồn mở). Quốc tịch Australia; hiện thường trú tại New York, Hoa Kỳ, với liên kết học thuật tại Paris, Pháp. Xuất thân từ môi trường nghệ thuật và âm nhạc điện tử — trước khi bước vào học thuật, bà là thành viên của nhóm nhạc điện tử Canberra B(if)tek (cùng Nicole Skeltys), phát hành ba album trong giai đoạn 1996–2003. Sự kết hợp giữa năng khiếu nghệ thuật và tư duy xã hội học tạo nền tảng cho cách tiếp cận đặc thù: dùng hình ảnh hóa sáng tạo để chuyển tải nghiên cứu học thuật ra ngoài phạm vi hội thảo chuyên ngành.

Crawford là một trong những gương mặt tiêu biểu nhất toàn cầu trong lĩnh vực nghiên cứu phê phán về AI (critical AI studies) — nhánh học thuật đặt câu hỏi về quyền lực, môi trường, lao động và cơ sở vật chất đằng sau các hệ thống trí tuệ nhân tạo, thay vì chỉ tập trung vào năng lực kỹ thuật.

## II. QUÁ TRÌNH CÔNG TÁC / HOẠT ĐỘNG

1. Giai đoạn đầu — Học thuật Australia (trước 2010):
Hoàn thành tiến sĩ ngành Truyền thông (Media Studies) tại University of Sydney. Tiếp đó giữ vai trò phó giáo sư tại Trung tâm Nghiên cứu Báo chí và Truyền thông, University of New South Wales (UNSW). Giai đoạn này tập trung vào truyền thông xã hội, thiết bị di động và bản sắc giới tính trong môi trường kỹ thuật số. Năm 2006, cuốn sách dựa trên luận án tiến sĩ Adult Themes – Rewriting the Rules of Adulthood đoạt Giải Manning Clark National Cultural Award (hạng mục cá nhân). Năm 2008 nhận Max Crawford Medal từ Australian Academy of the Humanities.

2. Chuyển hướng sang nghiên cứu dữ liệu lớn và AI (2010–2016):
Gia nhập Microsoft Research tại New York với vai trò Principal Researcher (sau nâng lên Senior Principal Researcher). Đồng thời là Senior Fellow tại Information Law Institute, NYU School of Law, và Visiting Professor tại MIT Center for Civic Media. Thời kỳ này, Crawford cùng Danah Boyd đồng tác giả "Critical Questions for Big Data" (2012, Information, Communication & Society) — một trong những văn bản nền tảng của ngành nghiên cứu phê phán dữ liệu.

Tham gia đồng sáng lập FATE (Fairness, Accountability, Transparency and Ethics in AI) tại Microsoft Research — một trong những nhóm học thuật đầu tiên toàn cầu hệ thống hóa vấn đề đạo đức AI.

3. Thành lập AI Now Institute và giai đoạn quốc tế hóa (2017–2020):
Ngày 15/11/2017: đồng sáng lập AI Now Institute tại NYU cùng Meredith Whittaker — viện nghiên cứu đầu tiên trên thế giới chuyên về hàm ý xã hội của AI, và là viện AI đầu tiên do phụ nữ sáng lập và lãnh đạo. Viện ra đời từ hội thảo 2016 do Obama White House Office of Science and Technology Policy bảo trợ. AI Now sản xuất báo cáo thường niên, nổi bật nhất là báo cáo 2017 kêu gọi chấm dứt các hệ thống "hộp đen" trong tư pháp, y tế và giáo dục.

Năm 2018: công bố Anatomy of an AI System cùng nghệ sĩ Vladan Joler — bản đồ quy mô lớn truy vết chuỗi cung ứng vật chất, nhân lực và môi trường của chiếc loa thông minh Amazon Echo. Công trình đoạt Beazley Design of the Year Award (2019) và được thu nhận vào bộ sưu tập thường trực của Museum of Modern Art (MoMA), New York, và Victoria and Albert Museum (V&A), London.

Năm 2019: trở thành Visiting Chair on AI and Justice tại École Normale Supérieure (Paris) — vị trí inaugural, trong khuôn khổ hợp tác với Fondation Abeona. Đây là chiếc ghế học thuật AI-justice đầu tiên tại ENS, đánh dấu tầm ảnh hưởng xuyên Đại Tây Dương của Crawford.

4. Giai đoạn hiện tại — Tư vấn toàn cầu và nghệ thuật-nghiên cứu (2021–nay):
Giữ ba vị trí đồng thời: Senior Principal Researcher tại Microsoft Research New York; Research Professor of Communication and STS tại USC Annenberg; Visiting Chair for AI and Justice tại ENS Paris. Lãnh đạo Knowing Machines Project — phòng lab xuyên Đại Tây Dương nghiên cứu cơ chế huấn luyện AI, quy tụ nhà khoa học, nghệ sĩ và học giả pháp lý. Tư vấn cho Liên Hợp Quốc, Nghị viện Châu Âu, White House, FTC (thông qua AI Now — Senior Advisor on AI cho Chủ tịch Lina Khan, 2021–2022). Hiện là thành viên AI Council của Tổng thống Tây Ban Nha Pedro Sánchez.

## III. HỌC VẤN & CÔNG TRÌNH

Học vị:
- PhD, Media Studies — University of Sydney (khoảng đầu thập niên 2000, năm chính xác chưa xác minh từ nguồn mở)

Công trình học thuật và xuất bản chính:

- Adult Themes – Rewriting the Rules of Adulthood (Pan Macmillan Australia, 2006) — Đoạt Manning Clark National Cultural Award.
- "Critical Questions for Big Data" đồng tác giả cùng Danah Boyd (2012, Information, Communication & Society) — văn bản nền tảng ngành nghiên cứu phê phán dữ liệu.
- Understanding the Internet: Language, Technology, Media, and Power (Palgrave Macmillan, 2014) — đồng tác giả.
- Anatomy of an AI System (2018, đồng tác giả cùng Vladan Joler) — tác phẩm nghiên cứu-nghệ thuật dạng bản đồ quy mô lớn; vào bộ sưu tập thường trực MoMA và V&A; đoạt Beazley Design of the Year Award (2019); trưng bày trong hơn 100 triển lãm toàn cầu.
- Atlas of AI: Power, Politics, and the Planetary Costs of Artificial Intelligence (Yale University Press, 2021) — công trình chủ yếu; được Financial Times chọn "Sách hay nhất năm"; đoạt ba giải thưởng quốc tế; dịch ra 12 ngôn ngữ (trong đó có bản tiếng Pháp Contre-atlas de l'intelligence artificielle, Éditions Zulma, 2022). Luận điểm trung tâm: AI phụ thuộc vào khai thác dữ liệu, lao động con người và tài nguyên thiên nhiên quy mô hành tinh.
- Excavating.ai (2019, cùng Trevor Paglen) — đoạt Ayrton Prize từ British Society for the History of Science.
- Calculating Empires: A Genealogy of Technology and Power Since 1500 (2023, cùng Vladan Joler) — tác phẩm nghiên cứu-nghệ thuật quy mô lớn; đoạt European Commission Grand Prize for Artistic Exploration (2024); Silver Lion tại Venice Architecture Biennale 2025; Boghossian Art Prize 2024. Trưng bày: Fondazione Prada (Milan, 2023), Jeu de Paume (Paris, 2025), Mori Museum (Tokyo), Design Museum (Barcelona), KW Institute (Berlin).

Giải thưởng và danh hiệu nổi bật:
- Max Crawford Medal — Australian Academy of the Humanities (2008)
- Beazley Design of the Year — Design Museum London (2019)
- Ayrton Prize — British Society for the History of Science
- TIME100 Most Influential People in AI (2023, inaugural list)
- European Commission Grand Prize in Artistic Exploration (2024)
- Boghossian Art Prize (2024)
- Silver Lion — Venice Architecture Biennale 2025
- Cybernetic Imagination Resident — ANU School of Cybernetics (2022–2023)
- Thành viên WEF Global Agenda Council on Data-Driven Development (2014–2016)

Học thuật công bố thường xuyên: Nature, AI & Society, Science Technology & Human Values, Information Communication & Society, New Media & Society.

## IV. HOẠT ĐỘNG NỔI BẬT GIAI ĐOẠN 2024–2026

- 04/2024 (Aperture, Winter 2024): Crawford trả lời phỏng vấn chuyên sâu với Paola Antonelli (Senior Curator, MoMA) về Calculating Empires và luận điểm: "AI is neither artificial nor intelligent" — khẳng định AI đòi hỏi khai thác lao động, dữ liệu và tài nguyên thiên nhiên quy mô lớn. Một trong những phát biểu công khai quan trọng nhất năm 2024 (archive.aperture.org).

- 06/2024 — European Commission Grand Prize: Calculating Empires nhận Grand Prize in Artistic Exploration từ Ủy ban Châu Âu — giải thưởng EU về giao thoa nghệ thuật-công nghệ (ars.electronica.art, 24/06/2024).

- 2024 — Boghossian Art Prize: Crawford và Joler đoạt giải Boghossian dành cho Calculating Empires.

- 2024–2025 — Calculating Empires lưu diễn quốc tế: Jeu de Paume (Paris, 2025), KW Institute (Berlin), Rijksmuseum Twenthe (Hà Lan), Design Museum (Barcelona).

- 10/05/2025 — Silver Lion, Venice Architecture Biennale 2025: Calculating Empires đoạt giải cao thứ nhì tại Venice Biennale Kiến trúc — đỉnh cao công nhận năm 2025 (labiennale.org, 10/05/2025).

- 2025 — Aspen Ideas Festival: Tham gia phiên General Assembly "AI and the Human Spirit" — diễn đàn uy tín tập hợp lãnh đạo chính sách, doanh nghiệp và học giả Hoa Kỳ (aspenideas.org).

- Tiếp tục vai trò Hội đồng AI Tây Ban Nha (2024–nay): Crawford vẫn là thành viên AI Council của Tổng thống Pedro Sánchez — vai trò chính sách AI cấp nhà nước tại EU. Chi tiết khuyến nghị chưa rõ từ nguồn mở.

- Knowing Machines Project: Duy trì hoạt động như phòng lab xuyên Đại Tây Dương nghiên cứu cơ chế huấn luyện AI. Kết quả nghiên cứu cụ thể 2024–2025 chưa xác minh đầy đủ từ nguồn mở.

## V. QUAN ĐIỂM & PHÁT NGÔN GẦN ĐÂY

Về bản chất vật chất của AI:
Luận điểm đặc trưng nhất: "AI is neither artificial nor intelligent" — AI không phải thực thể trừu tượng mà đòi hỏi khai thác dữ liệu, lao động con người và tài nguyên thiên nhiên quy mô hành tinh (năng lượng, nước, khoáng sản đất hiếm). Được triển khai từ Atlas of AI (2021) và tái khẳng định nhất quán trong phỏng vấn 2023–2024 (TIME100, Aperture).

Về tập trung quyền lực trong công nghệ:
AI Now Institute 2023 Report, mà Crawford đồng bảo trợ, lập luận: "cải cách có ý nghĩa của ngành công nghệ phải tập trung vào giải quyết sự tập trung quyền lực" — không chỉ là "đạo đức AI" ở cấp kỹ thuật.

Về nhận diện cảm xúc bằng AI:
Bài viết trên Nature kêu gọi quản lý các hệ thống nhận diện cảm xúc tự động. Đây là phát biểu nhận được chú ý trong giới làm chính sách quốc tế.

Về AI Governance quốc tế:
Qua vai trò tư vấn cho EU, UN, White House và Hội đồng AI Tây Ban Nha, Crawford nhất quán thúc đẩy ba hướng: (1) minh bạch hóa dữ liệu huấn luyện; (2) đánh giá tác động thuật toán trước khi triển khai; (3) đối trị với mô hình "hộp đen" trong tư pháp, y tế và giáo dục.

Nhận định: Crawford thuộc trường phái phê phán AI từ góc độ quyền lực chính trị (structural AI critique) — không phải "AI safety" hay "AI ethics" kỹ thuật thông thường. Đây là khác biệt căn bản cần lưu ý khi xác định vị trí của bà trong bức tranh AI governance quốc tế.

## VI. LIÊN HỆ VỚI VIỆT NAM

Chưa ghi nhận quan hệ trực tiếp giữa bà Crawford và Việt Nam từ nguồn mở: không có chuyến thăm, không có đối tác thể chế Việt Nam, không có phát ngôn công khai về Việt Nam được xác minh.

Tuy nhiên, ý nghĩa gián tiếp với ta là rất thực chất trên bốn khía cạnh:

1. Chuỗi cung ứng AI và Việt Nam:
Nghiên cứu nền tảng của Crawford — đặc biệt Anatomy of an AI System và Atlas of AI — phân tích chi tiết chuỗi cung ứng vật chất của thiết bị AI: từ khai thác khoáng sản đất hiếm, lắp ráp điện tử, đến quản lý chất thải điện tử. Việt Nam là một mắt xích quan trọng và ngày càng lớn trong chuỗi lắp ráp điện tử toàn cầu (Samsung, Intel, LG, Foxconn đều có cơ sở sản xuất tại Việt Nam). Khung phân tích của Crawford ứng dụng trực tiếp vào đánh giá điều kiện lao động, tác động môi trường và lợi ích kinh tế mà Việt Nam nhận được từ vị thế này.

2. Chủ quyền dữ liệu — liên quan trực tiếp đến chính sách Việt Nam:
Khung "data colonialism" (chủ nghĩa thuộc địa dữ liệu) mà Crawford và đồng nghiệp phát triển — quan điểm rằng dữ liệu người dùng tại các nước đang phát triển bị thu thập để huấn luyện các mô hình AI phục vụ chủ yếu lợi ích doanh nghiệp phương Tây — có cộng hưởng trực tiếp với tranh luận chủ quyền dữ liệu tại Việt Nam. Nghị định 13/2023/NĐ-CP về bảo vệ dữ liệu cá nhân và Luật An ninh mạng 2018 đặt vấn đề theo hướng tương tự, dù dùng ngôn ngữ khác.

3. UN AI Governance và Track-II:
Crawford tư vấn cho Liên Hợp Quốc về AI governance — cơ chế mà Việt Nam đang tham gia qua nhiều kênh Track-II và Track-I (Bộ TT&TT, Bộ KH&CN). Khung khuyến nghị mà Crawford đóng góp vào các diễn đàn LHQ ảnh hưởng đến định hướng chính sách AI quốc tế — gián tiếp ảnh hưởng đến tham chiếu Việt Nam sử dụng khi xây dựng Chiến lược quốc gia về AI.

4. Học thuật và trích dẫn:
Atlas of AI được dịch ra 12 ngôn ngữ và là tài liệu tham chiếu chuẩn trong các chương trình nghiên cứu AI phê phán toàn cầu. Chưa xác minh được có bản dịch tiếng Việt hay trích dẫn trong nghiên cứu học thuật Việt Nam từ nguồn mở — đây là khoảng trống cần khảo sát thêm.

## VII. NHẬN ĐỊNH & KIẾN NGHỊ HƯỚNG THEO DÕI

1. Về bản thân nhân vật:
Nhận định: Kate Crawford là giọng nói phê phán AI có thẩm quyền và ảnh hưởng chính sách cao nhất trong nhóm học giả phi kỹ thuật. Không giống các nhà đạo đức AI thiên về kỹ thuật (như các chuyên gia của DeepMind Ethics hay OpenAI Safety), Crawford tiếp cận từ phương pháp luận xã hội học-chính trị, khiến lập luận của bà có tính thuyết phục cao với nhà làm chính sách và xã hội dân sự. Vị thế công dân Australia, cư trú Hoa Kỳ, liên kết Châu Âu cho phép bà hoạt động trên nhiều vòng tròn địa chính trị mà không bị gắn vào một lợi ích quốc gia đơn lẻ — lợi thế đáng kể trong môi trường AI governance đang phân cực địa chính trị.

2. Về quan hệ với Việt Nam:
Chưa ghi nhận tiếp xúc trực tiếp. Đáng lưu ý: Crawford không thuộc nhóm học giả "tech optimism" ủng hộ triển khai AI nhanh — quan điểm của bà nhất quán nhấn mạnh rủi ro lao động, môi trường và quyền lực. Đối với Việt Nam, đây vừa là thách thức (nếu muốn hợp tác trong bối cảnh thúc đẩy AI công nghiệp) vừa là cơ hội (nếu muốn tham chiếu khung phân tích chủ quyền dữ liệu trong diễn đàn quốc tế).

3. Lĩnh vực hợp tác trọng tâm tiềm năng:
- Chuỗi cung ứng AI và điều kiện lao động — nghiên cứu của Crawford về lao động trong chuỗi sản xuất thiết bị AI liên quan trực tiếp đến các khu công nghiệp điện tử Việt Nam.
- Chủ quyền dữ liệu — Bộ TT&TT có thể tham chiếu khung phân tích Crawford trong xây dựng văn bản pháp quy về bảo vệ dữ liệu cá nhân.
- Giáo dục AI phê phán — các trường đại học Việt Nam (ĐHQGHN, ĐHQGTPHCM, RMIT Việt Nam) có thể đưa Atlas of AI vào chương trình học, hoặc đặt vấn đề kết nối với Knowing Machines Project.
- Kênh UN/EU AI governance — tiếp xúc với Crawford qua kênh học thuật là cửa mở ít rào cản chính trị hơn kênh đàm phán chính thức.
- Nghiên cứu tác động môi trường của AI — có tiếp điểm với các cam kết khí hậu của Việt Nam (COP28, COP29).

4. Kiến nghị theo dõi:
- Duy trì theo dõi hoạt động của Crawford trong Hội đồng AI Tây Ban Nha và các diễn đàn Nghị viện Châu Âu — kênh có khả năng hình thành quy chuẩn quốc tế ảnh hưởng đến Việt Nam.
- Lưu ý vai trò của Knowing Machines Project trong hình thành tiêu chuẩn minh bạch dữ liệu huấn luyện — xu hướng này có thể trở thành yêu cầu kỹ thuật trong đàm phán thương mại số EU-Việt Nam.
- Xem xét khả năng Bộ TT&TT hoặc Bộ KH&CN tiếp cận Crawford qua kênh học thuật (USC Annenberg hoặc ENS Paris) để trao đổi về chính sách dữ liệu cá nhân và AI governance.
- Xem xét đặt hàng tóm tắt học thuật Atlas of AI cho nhà nghiên cứu chính sách Việt Nam — đây là tài liệu tham chiếu chuẩn mà các đối tác quốc tế sẽ mặc nhiên hiểu biết.
- Cần đối chiếu thêm mức độ tham chiếu Atlas of AI trong chiến lược AI quốc gia của các nước ASEAN để đánh giá tầm ảnh hưởng thực chất với khu vực.

1. Wikipedia (EN) — Kate Crawford (tiểu sử tổng hợp): https://en.wikipedia.org/wiki/Kate_Crawford
2. Microsoft Research — Trang cá nhân chính thức: https://www.microsoft.com/en-us/research/people/kate/
3. katecrawford.net — Trang cá nhân (tự giới thiệu cập nhật nhất): https://katecrawford.net/
4. Aspen Ideas Festival — Speaker profile (xác nhận vai trò hiện tại): https://www.aspenideas.org/speakers/kate-crawford
5. TIME100 AI 2023 — Hồ sơ chính thức TIME100 Most Influential in AI: https://time.com/collection/time100-ai/6309459/kate-crawford/
6. NYU Tandon — Bản tin ra mắt AI Now Institute (15/11/2017): https://engineering.nyu.edu/news/new-artificial-intelligence-research-institute-launches
7. AI Now Institute — Báo cáo 2017 (văn bản sáng lập, phát ngôn Crawford): https://ainowinstitute.org/news/ai-now-2017-report
8. Wikipedia (EN) — AI Now Institute (lịch sử tổ chức, liên hệ FTC): https://en.wikipedia.org/wiki/AI_Now_Institute
9. Aperture Magazine — Phỏng vấn Crawford về Calculating Empires (Winter 2024): https://archive.aperture.org/article/2024/4/4/kate-crawford-metabolic-images
10. MoMA — Anatomy of an AI System trong bộ sưu tập thường trực: https://www.moma.org/collection/works/401279
11. La Biennale di Venezia — Silver Lion 2025 cho Calculating Empires: https://www.labiennale.org/en/news/awards-biennale-architettura-2025
12. Wikipedia (FR) — Kate Crawford (xác nhận bản dịch tiếng Pháp Contre-atlas): https://fr.wikipedia.org/wiki/Kate_Crawford
13. NPR — Phỏng vấn Crawford về AI Now Institute khi thành lập (2017): https://www.npr.org/transcripts/566566932
14. Ayesha Khanna Women in AI — Hồ sơ Crawford (xác nhận Ph.D. University of Sydney): https://www.ayeshakhanna.com/women-in-ai-feature/kate-crawford

## IX. NHỮNG VẤN ĐỀ CHƯA LÀM RÕ

1. Chưa xác định rõ thành phố sinh và năm tháng sinh chính xác của bà Crawford — Wikipedia ghi "sinh năm 1974" nhưng không nêu địa điểm cụ thể.
2. Chưa rõ nội dung cụ thể và các khuyến nghị bà Crawford đã đóng góp cho Hội đồng AI của Tổng thống Sánchez từ 2023 đến nay — cần đối chiếu với văn bản chính sách AI Tây Ban Nha.
3. Chưa xác minh được có bản dịch tiếng Việt của Atlas of AI, hay trích dẫn của Crawford trong nghiên cứu chính sách hoặc học thuật Việt Nam từ nguồn mở.
4. Chưa rõ phạm vi và kết quả nghiên cứu cụ thể của Knowing Machines Project trong giai đoạn 2024–2026 — trang web dự án không cập nhật đầy đủ.
5. Chưa xác minh vai trò chính xác của Crawford trong các phiên tư vấn cho UN AI Advisory Body (thành lập 2023) — nguồn mở chỉ ghi nhận bà "đã tư vấn cho UN" nhưng không nêu cơ chế cụ thể.
6. Chưa rõ quan điểm chính thức của phía ta (Bộ TT&TT, Bộ KH&CN, Bộ Ngoại giao) đối với khung phân tích "data colonialism" và "AI supply chain accountability" mà Crawford đại diện.

Status: DONE