Shoshana Zuboff

Đối tượng: Shoshana Zuboff

I. Khái quát nhân thân

Zuboff là học giả xã hội học, triết gia, và nhà lý luận kinh tế người Mỹ. Bà được công nhận rộng rãi là người đặt ra khung phân tích "surveillance capitalism" (chủ nghĩa tư bản giám sát) — khái niệm định hình cách thế giới hiểu về nền kinh tế dữ liệu và mối đe dọa của nó đối với nền dân chủ.

II. Quá trình công tác / hoạt động

• 1981–nay: Gia nhập Harvard Business School (HBS) với tư cách giảng viên; trở thành một trong những phụ nữ đầu tiên được phong hàm giáo sư chính thức (tenured) tại HBS. Giữ chức danh Charles Edward Wilson Professor of Business Administration.
• 2014–2015: Faculty Associate, Berkman Klein Center for Internet & Society, Harvard Law School.
• 2019–nay: Emerita Professor, HBS — sau khi xuất bản The Age of Surveillance Capitalism (2019), chuyển trọng tâm sang hoạt động chính sách và vận động toàn cầu.
• 2023–nay: Đồng điều phối (Co-Director), chương trình nghiên cứu "Surveillance Capitalism or Democracy?" tại Carr Center for Human Rights Policy, Harvard Kennedy School (HKS) — phối hợp với Giáo sư Mathias Risse. Chương trình tuyển Nghiên cứu sinh (Fellowship) hàng năm, chu kỳ 2024–2025 và 2025–2026 đã được công bố.
• Tháng 2/2025: Ra mắt loạt bài blog "Notes from the New Frontier of Power" tại Carr Center — tập hợp sản phẩm nghiên cứu của các Research Fellows 2024–2025.
• Tháng 4/2025: Chủ trì sự kiện "The United States of Surveillance Capitalism vs. The Rule of Law" tại HKS (24/4/2025) — bàn về xu hướng các tập đoàn công nghệ thâu tóm quyền lực nhà nước.
• Tháng 8/2025: Xuất hiện trên podcast Delphi Talks (Delphi Economic Forum) với tiêu đề "Surveillance Capitalism or Democracy? Freedom in the Age of Surveillance Capitalism."
• Tháng 12/2025: Trả lời phỏng vấn El País (Tây Ban Nha) — khẳng định AI là "sự tiếp nối và mở rộng của chủ nghĩa tư bản giám sát." Tiết lộ đang viết cuốn sách mới dự kiến ra mắt năm 2026, cập nhật lý thuyết 2019 theo góc nhìn AI.

III. Học vấn & công trình

Học vấn:
- Cử nhân Triết học — University of Chicago
- Tiến sĩ Tâm lý học xã hội — Harvard University (1980; luận án "The Ego at Work"; người hướng dẫn: Herbert Kelman)

Công trình chính:
| Năm | Tác phẩm |
|---|---|
| 1988 | In the Age of the Smart Machine: The Future of Work and Power |
| 2002 | The Support Economy: Why Corporations Are Failing Individuals and the Next Episode of Capitalism (đồng tác giả James Maxmin) |
| 2019 | The Age of Surveillance Capitalism: The Fight for a Human Future at the New Frontier of Power |
| 2022 | Bài báo học thuật "Surveillance Capitalism or Democracy? The Death Match of Institutional Orders and the Politics of Knowledge in Our Information Civilization", Organization Theory, 3(3) |
| Dự kiến 2026 | Sách mới — phiên bản cập nhật tập trung vào AI |

Khái niệm nguyên bản của Zuboff:
"Surveillance capitalism," "instrumentarian power" (quyền lực công cụ hóa), "division of learning in society," "economies of action," "behavioral modification," "information civilization," "automate/informate dialectic," "coup from above."

Giải thưởng:
- 2019: Axel Springer Award
- 2024: Bằng Tiến sĩ Danh dự, Đại học McGill (Khoa Kỹ thuật)

Ảnh hưởng trí tuệ: Karl Marx, Émile Durkheim, Max Weber, Hannah Arendt, Theodor Adorno, Karl Polanyi, Jean-Paul Sartre.

IV. Hoạt động nổi bật 2024–2026

2024:
- Tháng 9/2024: Xuất hiện tại diễn đàn Harvard Kennedy School "A Dialogue with the World: Surveillance Capitalism or Democracy?" (JFK Jr. Forum, 20/9/2024), cùng Margrethe Vestager, Baroness Beeban Kidron, và Maria Ressa — bốn phụ nữ hàng đầu trong lĩnh vực quyền riêng tư số. Harvard Magazine phủ sóng dưới tiêu đề "Ending Surveillance Capitalism."
- Công bố danh sách Research Fellows 2024–2025 của chương trình Carr Center "Surveillance Capitalism or Democracy?" do bà đồng điều phối.

2025:
- Tháng 2/2025: Ra mắt blog series "Notes from the New Frontier of Power" — bà là tác giả dẫn đầu, tập hợp kết quả nghiên cứu quốc tế của các Fellows.
- Tháng 4/2025: Chủ trì sự kiện học thuật-chính sách tại HKS về nguy cơ surveillance capitalism với nhà nước pháp quyền.
- Tháng 8/2025: Podcast Delphi Economic Forum — phân tích tự do cá nhân trong thời đại AI.
- Tháng 10/2025: Carr Center công bố Discussion Paper "The Geopolitics of Surveillance Capitalism" (tác giả Burcu Kilic, Senior Fellow) — trong khuôn khổ chương trình Zuboff đồng điều phối.
- Tháng 12/2025: Phỏng vấn El País — khẳng định "AI là sự tiếp tục tiến hóa và mở rộng của chủ nghĩa tư bản giám sát, vẫn dựa trên hành vi trộm cắp dữ liệu." Cảnh báo liên minh giữa Trump và các tập đoàn công nghệ là mối đe dọa nghiêm trọng với nền dân chủ.

2026:
- Đang hoàn thiện cuốn sách mới tập trung vào AI, dự kiến xuất bản năm 2026.
- Chương trình Carr Center Fellowship 2025–2026 tiếp tục tuyển sinh — bà vẫn giữ vai trò Co-Director.

V. Vị thế & quan điểm gần đây

Lập trường cốt lõi (xác minh từ nguồn mở 2024–2026):

1. AI = surveillance capitalism phiên bản mở rộng: Phỏng vấn El País (12/2025): "AI chỉ là chủ nghĩa tư bản giám sát tiếp tục tiến hóa với một số phương pháp mới, nhưng vẫn dựa trên hành vi trộm cắp." Internet, từng được kỳ vọng là không gian dân chủ hóa, đã trở thành "nhà tù giám sát không có song sắt hay lính canh, nhưng cũng không có lối ra."

2. Nguy cơ liên minh Tech-State: Lo ngại rõ rệt về việc các tập đoàn công nghệ (Big Tech) gây ảnh hưởng lên chính phủ dưới thời Trump, đặc biệt về quản trị dữ liệu và AI.

3. Tính bí mật là nền tảng của surveillance capitalism: "Nếu người dùng biết điều gì đang xảy ra với dữ liệu của họ, mọi người sẽ phản loạn." Cơ chế thu thập dữ liệu hành vi buộc phải được che giấu.

4. Hành động tập thể là giải pháp: Chỉ khi các chính phủ dân chủ "tập hợp lại" và công dân hành động tập thể đặt áp lực lên lãnh đạo, tình trạng này mới thay đổi.

5. Chương trình nghiên cứu đang mở rộng: Blog series và fellowship cohort quốc tế là nỗ lực xây dựng mạng lưới học thuật-chính sách toàn cầu đối phó với surveillance capitalism.

Phân kỳ / điểm phê bình:
- Một số nhà phê bình cho rằng mô hình Zuboff có tính xác định luận (deterministic) và thiếu giải pháp cụ thể; bà thừa nhận các giải pháp vẫn còn mang tính "khát vọng" hơn là cụ thể.

VI. Liên hệ với Việt Nam

Liên hệ gián tiếp — không có bằng chứng tiếp xúc trực tiếp từ nguồn mở:

Khung phân tích "surveillance capitalism" của Zuboff có tính ứng dụng cao đối với bối cảnh Việt Nam trên các chiều sau:

1. Nền tảng số trong nước tích lũy "behavioral surplus": Zalo (VNG) — nền tảng nhắn tin với hơn 77 triệu người dùng — thu thập dữ liệu hành vi diện rộng; cơ chế "45-day deadline" buộc người dùng xác minh danh tính (tháng 1/2026) là ví dụ điển hình về state-platform convergence. MoMo và VinID tích hợp thanh toán, mua sắm, và dữ liệu sức khỏe — cấu trúc tương đồng với "prediction products" Zuboff mô tả.

2. Nhà nước số và hội tụ giám sát: Báo cáo The Vietnamese (4/2026) phân tích xu hướng "Việt Nam's Digital State: A Society Under Surveillance?" — khi dữ liệu công dân tập trung hóa, người dân mất kiểm soát thông tin cá nhân. Đây là kịch bản mà Zuboff gọi là "instrumentarian power" — quyền lực hành động qua hành vi thay vì cưỡng chế trực tiếp.

3. Smart city và AI quản trị: Các đề án đô thị thông minh tại Hà Nội, TP.HCM (camera nhận dạng khuôn mặt, hệ thống giao thông AI) tạo cơ sở dữ liệu hành vi công cộng quy mô lớn — phù hợp với cảnh báo của Zuboff về "surveillance capitalism continuing to evolve into public space."

4. Chính sách dữ liệu: Nghị định về bảo vệ dữ liệu cá nhân (Nghị định 13/2023/NĐ-CP) còn thiếu cơ chế thực thi mạnh — điểm yếu mà Zuboff cho là điều kiện cần thiết để surveillance capitalism phát triển ("US democracy stood down").

Mức độ liên quan: Cao — lý thuyết Zuboff là công cụ phân tích phù hợp để đánh giá hệ sinh thái dữ liệu nội địa và nguy cơ hội tụ giám sát nhà nước-doanh nghiệp tại Việt Nam.

VII. Nhận định & kiến nghị hướng theo dõi

**Nhận định: **

Zuboff là nhà tư tưởng dẫn đầu toàn cầu về kinh tế dữ liệu và quyền lực kỹ thuật số, với ảnh hưởng sâu rộng lên chính sách quản trị AI tại EU và Mỹ. Vị thế của bà tiếp tục được củng cố khi AI nổi lên là mặt trận mới của surveillance capitalism. Chương trình fellowship quốc tế tại Carr Center mà bà đồng điều phối đang xây dựng mạng lưới học giả-chính sách có tiếng vang toàn cầu.

Quan điểm gần đây của Zuboff về sự thâu tóm quyền lực của Big Tech dưới chính quyền Trump có hàm ý gián tiếp cho Việt Nam: mô hình Mỹ mà bà cảnh báo (dân chủ "đứng ngoài" khi surveillance capitalism phát triển) có thể xuất hiện dưới biến thể khác tại các nước đang xây dựng nhà nước số mà thiếu cơ chế pháp lý bảo vệ quyền dữ liệu công dân.

Kiến nghị hướng theo dõi:

1. Ưu tiên cao: Theo dõi cuốn sách mới dự kiến 2026 — sẽ cập nhật lý thuyết surveillance capitalism theo góc nhìn AI, có khả năng trở thành tài liệu tham chiếu chính sách toàn cầu.
2. Ưu tiên cao: Theo dõi sản phẩm của Carr Center Fellowship cohort 2025–2026 — có thể có nghiên cứu sinh từ khu vực Đông Nam Á hoặc nghiên cứu có liên quan đến Việt Nam.
3. Ưu tiên trung bình: Theo dõi blog series "Notes from the New Frontier of Power" — cập nhật định kỳ về chính sách và nghiên cứu từ mạng lưới Fellows quốc tế.
4. Ưu tiên trung bình: Theo dõi phản ứng chính sách của EU đối với đề xuất Digital Omnibus (11/2025) — khuôn khổ mà Zuboff từng vận động và có thể bình luận trực tiếp.
5. Ưu tiên thấp (dài hạn): Đánh giá khả năng Zuboff hoặc Fellows của bà có tiếp xúc với chính sách số Việt Nam — hiện chưa có bằng chứng từ nguồn mở.

VIII. Nguồn tham khảo + Những vấn đề chưa làm rõ

Nguồn tham khảo:

1. Wikipedia: "Shoshana Zuboff" — en.wikipedia.org/wiki/Shoshana_Zuboff
2. Harvard Business School Faculty Profile — hbs.edu/faculty (facId=6582)
3. Harvard Magazine: "Ending Surveillance Capitalism" (24/9/2024) — harvardmagazine.com/2024/09/information-civilization
4. HKS Event: "The United States of Surveillance Capitalism vs. The Rule of Law" (24/4/2025) — hks.harvard.edu/events/united-states-surveillance-capitalism-vs-rule-law
5. Carr Center: "Announcing the 2024–2025 Fellowship Cohort" — hks.harvard.edu/centers/carr/publications/announcing-carr-centers-2024-2025
6. Carr Center Blog: "Notes from the New Frontier of Power" (11/2/2025) — hks.harvard.edu/centers/carr/our-work/carr-commentary/notes-new-frontier-power
7. HKS Carr Center: "Calling Frontier Thinkers: Surveillance Capitalism or Democracy?" — hks.harvard.edu/centers/carr/publications/calling-frontier-thinkers
8. El País (EN): "Shoshana Zuboff, philosopher: 'AI is surveillance capitalism continuing to evolve and expand'" (15/12/2025) — english.elpais.com/technology/2025-12-15/shoshana-zuboff-philosopher-ai-is-surveillance-capitalism
9. Delphi Talks Podcast: "Surveillance Capitalism or Democracy? Freedom in the Age of Surveillance Capitalism" (2/8/2025) — podscan.fm/podcasts/delphi-talks/episodes
10. Carr Center Discussion Paper: "The Geopolitics of Surveillance Capitalism" (Burcu Kilic, 10/2025) — hks.harvard.edu/sites/default/files/2025-10/25_Kilic_Tech_Paper_0.pdf
11. SSRN: "Surveillance Capitalism or Democracy? The Death Match of Institutional Orders" (Zuboff, 2022) — papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=4292299
12. The Vietnamese Magazine: "Việt Nam's Digital State: A Society Under Surveillance?" (2/4/2026) — thevietnamese.org/2026/04/viet-nams-digital-state-a-society-under-surveillance
13. The Vietnamese Magazine: "Zalo's 45-Day Deadline and the Identity Data Crisis in Việt Nam" (9/1/2026) — thevietnamese.org/2026/01/zalos-45-day-deadline

Những vấn đề chưa làm rõ được từ nguồn mở:

1. Nội dung cụ thể của cuốn sách mới (dự kiến 2026) về AI — chưa có thông tin chi tiết nào về đề cương hay nhà xuất bản.
2. Zuboff có từng tiếp xúc trực tiếp với các chính phủ hoặc học giả khu vực Đông Nam Á / Việt Nam hay không — chưa xác minh được từ nguồn mở.
3. Quan điểm cụ thể của bà về EU AI Act và Digital Omnibus 2025 — bà được biết là ủng hộ GDPR nhưng không có tuyên bố rõ ràng về hai văn bản này trong giai đoạn 2024–2026.
4. Tình trạng sức khỏe và mức độ hoạt động công khai trong năm 2026 — phỏng vấn El País (12/2025) cho thấy lịch bận rộn nhưng không có thêm sự kiện công khai nào được xác nhận từ đầu 2026.