Ngày 30/4/2026, Văn phòng Đại diện Thương mại Hoa Kỳ (USTR) công bố Báo cáo Đặc biệt 301 năm 2026 (102 trang), xác định Việt Nam là "Quốc gia Ưu tiên" (Priority Foreign Country – PFC) theo Mục 182 Luật Thương mại 1974 (sửa đổi). Đây là lần đầu tiên trong 13 năm có một quốc gia bị xếp PFC – trước đó Ukraine bị xếp năm 2013¹. Theo quy định, USTR có 30 ngày để quyết định khởi xướng điều tra theo Mục 301 Luật Thương mại 1974 nhằm áp dụng các biện pháp trừng phạt thương mại đối với Việt Nam. Phát biểu công bố Báo cáo, Đại diện Thương mại Hoa Kỳ tuyên bố sẽ "sử dụng toàn bộ các công cụ thực thi" để xử lý "các thực tiễn thương mại không công bằng" và bảo vệ "các nhà sáng tạo và đổi mới Hoa Kỳ trên toàn cầu".
Cấu trúc danh sách Special 301 năm 2026: (i) 1 nước PFC – Việt Nam; (ii) 6 nước Danh sách Theo dõi Ưu tiên (PWL): Chile, Trung Quốc, Ấn Độ, Indonesia, Liên bang Nga, Venezuela; (iii) 19 nước Danh sách Theo dõi (WL), trong đó Liên minh châu Âu lần đầu tiên bị xếp; (iv) Ukraine tạm dừng rà soát do chiến tranh. So với Báo cáo 2025, Việt Nam nhảy hai bậc trực tiếp từ WL lên PFC (rất bất thường); Argentina và Mexico được hạ bậc từ PWL xuống WL sau khi có cải cách thực chất – Argentina nhờ Hiệp định Thương mại Có đi Có lại và Đầu tư (ARTI) ký 5/2/2026, Mexico nhờ sửa quy định bảo hộ dữ liệu thử nghiệm và cơ chế giải quyết tranh chấp sáng chế dược phẩm (4/2026); Bulgaria được rút khỏi WL sau khi thực thi mạnh Điều 172a Bộ luật Hình sự (sửa đổi 8/2023, hình sự hóa hành vi tạo điều kiện vi phạm bản quyền trực tuyến).
Báo cáo 2026 nêu năm cơ sở (grounds) cụ thể đối với Việt Nam: (i) Không cung cấp hiệu lực thực thi liên tục và hiệu quả chống vi phạm bản quyền trực tuyến – Việt Nam tiếp tục là nơi đăng ký, vận hành các trang xâm phạm bản quyền tiếng Anh phổ biến nhắm tới khán giả toàn cầu (MegaCloud trên 600 triệu lượt truy cập tháng 7/2025², MyFlixerz 622 triệu lượt tháng 8/2025), USTR đánh giá Việt Nam có "tỷ lệ vi phạm bản quyền trực tuyến cao nhất khu vực Châu Á – Thái Bình Dương" và xếp thứ 7 thế giới về vi phạm bản quyền trò chơi điện tử di động; các bản án đầu tiên năm 2024 (vụ Fmovies, BestBuyIPTV) bị đánh giá là "treo và mức phạt tài chính tương đối thấp"³, không đủ răn đe; (ii) Không thực thi đầy đủ chống hàng giả phổ biến – hàng giả nội địa và nhập khẩu vẫn bày bán công khai tại các thị trường vật lý, lan rộng qua thương mại điện tử và bán hàng livestream; số vi phạm do Cục Quản lý và Phát triển Thị trường Trong nước xử lý giảm 50% năm 2025 so với 2024 sau tái cơ cấu Quản lý Thị trường⁴, quan ngại đặc biệt về sữa giả và thực phẩm chức năng giả ảnh hưởng sức khỏe; (iii) Thiếu thực thi hiệu quả tại biên giới – Hải quan Việt Nam có thẩm quyền chủ động (ex officio) đình chỉ thủ tục đối với hàng nghi vi phạm sở hữu trí tuệ từ Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi 2022 nhưng hiếm khi sử dụng, chưa áp dụng cho hàng quá cảnh; (iv) Thiếu hành động thực thi đối với việc sử dụng phần mềm không có giấy phép trong khu vực doanh nghiệp suốt ba năm qua; (v) Thiếu biện pháp hình sự đối với hành vi trộm cắp tín hiệu cáp và vệ tinh – mặc dù Điều 35 Luật Sở hữu trí tuệ đã sửa đổi 2022 quy định hành vi xâm phạm quyền liên quan đối với việc giải mã trái phép tín hiệu vệ tinh, các điều khoản tương ứng trong Bộ luật Hình sự chưa được sửa đổi.
Việc xác định PFC diễn ra song song với hai cuộc điều tra Mục 301 mà USTR đã khởi xướng: (i) ngày 11/3/2026 về dư thừa công suất sản xuất (16 nền kinh tế gồm Việt Nam, Liên minh châu Âu, Nhật Bản, Hàn Quốc, Singapore, Malaysia, Thái Lan, Đài Loan, Trung Quốc, Mexico, Ấn Độ, Indonesia, Cambodia, Bangladesh, Thụy Sĩ, Na Uy – phiên điều trần từ 5/5/2026); (ii) ngày 12/3/2026 về lao động cưỡng bức (60 nền kinh tế gồm Việt Nam – phiên điều trần từ 28/4/2026), đặt Việt Nam trước cùng lúc ba mặt trận pháp lý thương mại với Hoa Kỳ. Diễn biến này diễn ra trong bối cảnh Hoa Kỳ và Việt Nam đã thông qua Khung Thỏa thuận Hiệp định Thương mại Có đi Có lại, Công bằng và Cân bằng ngày 26/10/2025, theo đó mức thuế đối ứng 20% được giữ nguyên (giảm từ mức 46% công bố ban đầu theo Sắc lệnh 14257 ngày 2/4/2025), một số mặt hàng theo Phụ lục III Sắc lệnh 14346 ngày 5/9/2025 có khả năng được điều chỉnh xuống 0%, và Việt Nam cam kết "thực hiện đầy đủ các nghĩa vụ theo các điều ước quốc tế về sở hữu trí tuệ mà Việt Nam là thành viên".
Truyền thông quốc tế đưa tin rộng rãi: (i) Bloomberg (30/4/2026) cho rằng động thái này "có thể dẫn tới một cuộc điều tra thương mại mới đối với một đối tác thương mại lớn"; (ii) EconoTimes (1/5/2026) ghi nhận xếp loại PFC "tương ứng với mức rà soát cao nhất theo luật thương mại Hoa Kỳ và chỉ áp dụng cho các quốc gia có vi phạm đáng kể ảnh hưởng đến doanh nghiệp và sản phẩm Hoa Kỳ"; (iii) báo Kompas (Indonesia, 1/5/2026) đặt tiêu đề phản ánh cách tiếp nhận tại các nước ASEAN với việc Indonesia đồng thời được xếp Danh sách Theo dõi Ưu tiên; (iv) Footwear News thuộc WWD (30/4/2026) nhấn mạnh tỷ trọng 25% sản lượng giày dép thế giới đến từ Việt Nam, đặt vấn đề rủi ro chuỗi cung ứng.
Các hiệp hội ngành hàng và doanh nghiệp Hoa Kỳ phản ứng phân hóa: (i) Liên minh Sở hữu trí tuệ Quốc tế (IIPA) trong văn bản đệ trình USTR ngày 28/1/2026 ghi nhận tích cực việc Việt Nam thành lập hai Tòa án Sở hữu trí tuệ Khu vực (Khu vực số 1 đặt tại TP. Hồ Chí Minh, Khu vực số 2 đặt tại Hà Nội) tháng 7/2025 và việc đóng cửa Y2Mate cùng 11 trang stream-rip tháng 10/2025, song tiếp tục đề nghị tăng nặng chế tài hình sự và mở thêm các vụ truy tố quy mô lớn; (ii) Phòng Thương mại Hoa Kỳ trong Chỉ số Sở hữu trí tuệ Quốc tế 2026 (công bố 11/3/2026) xếp Việt Nam ở vị trí 40/55 nền kinh tế, điểm 38,91/100; (iii) Hiệp hội Điện ảnh Hoa Kỳ (MPA) và Liên minh Sáng tạo và Giải trí (ACE) tiếp tục liệt HiAnime và 2embed vào danh mục "thị trường khét tiếng" giai đoạn cuối 2025 – đầu 2026; (iv) Hiệp hội Da giày Hoa Kỳ (FDRA) phản đối các biện pháp trừng phạt khắc nghiệt, đại diện ngành tuyên bố "USTR nên sử dụng giai đoạn tham vấn để tìm các cách tiếp cận mang tính xây dựng và khả thi với Việt Nam thay vì áp thuế cao hơn lên các công ty Mỹ với danh nghĩa bảo vệ sở hữu trí tuệ" – luận điểm dựa trên việc xuất khẩu giày dép Việt Nam sang Hoa Kỳ giảm 27,3% trong tháng 9/2025 và việc các thương hiệu lớn (Nike, Adidas, Puma) đầu tư hàng tỷ USD vào chuỗi sản xuất tại Việt Nam.
Các đối tác thương mại của Hoa Kỳ và giới phân tích pháp lý quốc tế bày tỏ quan ngại về việc Hoa Kỳ mở rộng phạm vi sử dụng Mục 301: (i) USTR đồng thời mở 76 cuộc điều tra trong tháng 3/2026 (16 nền kinh tế về dư thừa công suất + 60 nền kinh tế về lao động cưỡng bức) – quy mô mở rộng mang tính lịch sử trong thực thi thương mại Hoa Kỳ; (ii) các hãng luật quốc tế (White & Case, Holland & Knight, Thompson Hine) đánh giá đây là dấu chỉ Hoa Kỳ chuyển dịch sang khuôn khổ thuế quan dài hạn không có giới hạn thời gian hoặc trần thuế suất, có thể thay thế các biện pháp áp đặt theo Đạo luật Quyền hạn Kinh tế Khẩn cấp Quốc tế (IEEPA) đã bị Tòa án Tối cao Hoa Kỳ bác bỏ một phần đầu năm 2026; (iii) các nước cùng mặt trận điều tra Mục 301 với Việt Nam (Liên minh châu Âu, Nhật Bản, Hàn Quốc, Singapore, Đài Loan) đến nay chưa có phản ứng công khai trực tiếp với việc Việt Nam bị xếp PFC.
Việc xếp Việt Nam là "Quốc gia Ưu tiên" duy nhất, đồng thời với hai cuộc điều tra Mục 301 song song và các Hiệp định Thương mại Có đi Có lại đã ký với hàng loạt đối tác (Argentina, Bangladesh, Cambodia, Ecuador, Indonesia, Malaysia, Đài Loan, Bắc Macedonia), phản ánh chiến lược thương mại "song phương hóa" của Hoa Kỳ với mô hình "thưởng-phạt" rõ ràng – tiến triển thực chất sẽ được hạ bậc (như Argentina, Mexico), thiếu tiến triển sẽ bị nâng bậc nghiêm trọng. Tác động lan tỏa toàn cầu: (i) gia tăng phân mảnh khung sở hữu trí tuệ đa phương khi mỗi đối tác phải chấp nhận các cam kết "trên TRIPS" (TRIPS-plus) khác nhau; (ii) đứt gãy chuỗi cung ứng và tăng chi phí cho doanh nghiệp Hoa Kỳ phụ thuộc sản xuất tại các nước bị áp thuế, người tiêu dùng Hoa Kỳ chịu giá tăng; (iii) tạo bất ổn cho FDI tại các nền kinh tế đang phát triển; (iv) có thể bị xem là "vũ khí hóa" công cụ sở hữu trí tuệ cho các mục tiêu thương mại rộng hơn, làm xói mòn tính chính danh của khung sở hữu trí tuệ đa phương.
Ta chịu nhiều rủi ro hơn trước cùng lúc ba mặt trận pháp lý thương mại với Hoa Kỳ trong giai đoạn cuối hoàn tất Hiệp định Thương mại Có đi Có lại: (i) xuất khẩu sang Hoa Kỳ chiếm khoảng 30% tổng xuất khẩu Việt Nam năm 2024, kim ngạch tổng song phương 123,5 tỷ USD; (ii) trong kịch bản xấu nhất, USTR khởi xướng điều tra Mục 301 và áp thuế bổ sung 20–30% chồng lên thuế đối ứng 20% hiện hành, các ngành chịu tác động nặng nhất là dệt may, da giày, đồ gỗ, điện tử, máy móc thiết bị – tăng trưởng GDP có thể giảm 1,5–2,5 điểm phần trăm so với kịch bản nền⁵; (iii) trong kịch bản trung gian (khả thi cao hơn ở thời điểm hiện tại), USTR khởi xướng điều tra nhưng gắn với "lộ trình giảm nhẹ" tương tự khuôn khổ Trung Quốc giai đoạn 2018–2020, cho phép Việt Nam đàm phán cam kết sở hữu trí tuệ cụ thể trong 12–24 tháng đổi lấy hoãn / điều chỉnh thuế; (iv) trong kịch bản nhẹ nhất, đe dọa Mục 301 được sử dụng làm đòn bẩy đàm phán mở rộng cam kết TRIPS-plus trong Hiệp định Thương mại Có đi Có lại, song có thể tạo gánh nặng pháp lý dài hạn về giá thuốc, chi phí phần mềm, chi phí thực thi cho doanh nghiệp nội.
Một số kiến nghị:
(i) Khẩn trương thành lập Tổ công tác liên ngành cấp Chính phủ do Phó Thủ tướng phụ trách kinh tế chỉ đạo, mở rộng từ Tổ công tác đàm phán hiện có, xử lý đồng bộ ba mặt trận pháp lý (PFC – Mục 301 sở hữu trí tuệ, điều tra Mục 301 dư thừa công suất, điều tra Mục 301 lao động cưỡng bức) với sự tham gia của các Bộ Công Thương, Ngoại giao, Khoa học và Công nghệ, Công an, Tài chính, Tư pháp, Văn hóa Thể thao và Du lịch – hoàn tất trong 7 ngày kể từ 1/5/2026.
(ii) Đàm phán giảm bậc Special 301 và lộ trình giảm nhẹ Mục 301 thông qua một "Kế hoạch Hành động về Sở hữu trí tuệ" gắn với năm cáo buộc cụ thể (vi phạm bản quyền trực tuyến, hàng giả, biên giới, phần mềm không có giấy phép, trộm cắp tín hiệu cáp/vệ tinh), ưu tiên ký bên lề kết thúc đàm phán Hiệp định Thương mại Có đi Có lại trong vòng 60 ngày để tạo "gói thắng – thắng"; đồng thời khẩn trương sửa Bộ luật Hình sự bổ sung chế tài hình sự đối với hành vi trộm cắp tín hiệu cáp/vệ tinh (tương ứng Điều 35 Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi 2022) trình kỳ họp Quốc hội tháng 10/2026, hoặc Nghị quyết tạm của Ủy ban Thường vụ Quốc hội nếu cần thiết.
(iii) Đẩy nhanh hoàn thiện đào tạo, bổ nhiệm thẩm phán và phát triển hệ thống quản lý án điện tử cho Tòa án Sở hữu trí tuệ Khu vực số 1 và số 2 để vận hành đầy đủ trong Quý III/2026; mở rộng và đẩy mạnh truy tố hình sự đối với các nhà điều hành trang vi phạm bản quyền trực tuyến quy mô lớn (ưu tiên MegaCloud, MyFlixerz và các trang kế thừa) với bản án đủ răn đe (phạt tù không hưởng án treo, phạt tiền tương xứng quy mô) – khởi tố ít nhất hai vụ trong Quý III/2026; triển khai đầy đủ Nghị định 341/2025/NĐ-CP về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực bản quyền (ban hành 26/12/2025, hiệu lực 15/2/2026), đặc biệt cơ chế thông báo–gỡ bỏ với nhà cung cấp dịch vụ trung gian và chế tài đối với hành vi liên quan đến biện pháp công nghệ bảo vệ và thông tin quản lý quyền – ban hành thông tư hướng dẫn trước 30/8/2026; mở chiến dịch thực thi quốc gia đối với phần mềm không có giấy phép trong khu vực doanh nghiệp từ tháng 6/2026; tăng cường thực thi tại các thị trường vật lý và sàn thương mại điện tử (ưu tiên hàng giả ảnh hưởng sức khỏe – sữa, thực phẩm chức năng), khắc phục khoảng trống do tái cơ cấu Quản lý Thị trường năm 2025; mở rộng việc sử dụng thẩm quyền chủ động (ex officio) của Hải quan đối với hàng nghi vi phạm sở hữu trí tuệ theo Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi 2022, trình dự thảo sửa luật mở rộng sang hàng quá cảnh trong năm 2027.
(iv) Chủ động đối thoại với các hiệp hội, ngành hàng và doanh nghiệp Hoa Kỳ (Hiệp hội Da giày, Hiệp hội Công nghiệp Ghi âm, Hiệp hội Điện ảnh, Phòng Thương mại, Hội đồng Doanh nghiệp vì Thương mại Quốc tế, Hiệp hội Phục trang và Giày dép, Liên đoàn Bán lẻ Quốc gia, Liên minh Sở hữu trí tuệ Quốc tế) qua kênh ngoại giao và các hiệp hội Việt Nam (VCCI, Hiệp hội Da Giày – Túi xách, Dệt May, Điện tử, Đồ gỗ và Lâm sản, Phần mềm và Dịch vụ Công nghệ thông tin) để tranh thủ tiếng nói "phản đối thuế bổ sung" trong giai đoạn tham vấn; đồng thời triển khai chiến dịch truyền thông quốc tế tích cực phản ánh thành tích thực thi sở hữu trí tuệ của Việt Nam (đóng cửa Y2Mate và 11 trang stream-rip 10/2025, HiAnime 4/2026, vụ Fmovies 7-8/2024, Nghị định 341/2025/NĐ-CP, thành lập Tòa Sở hữu trí tuệ Khu vực, Luật Sở hữu trí tuệ sửa đổi 12/2025) qua các kênh quốc tế lớn từ tháng 5/2026.
(v) Chuẩn bị phương án ứng phó kinh tế trong kịch bản xấu nhất: đa dạng hóa thị trường xuất khẩu sang ASEAN, Liên minh châu Âu, Đông Bắc Á, Trung Đông, châu Phi; đẩy nhanh tận dụng các Hiệp định Thương mại Tự do hiện có (CPTPP, RCEP, EVFTA, UKVFTA); xây dựng gói hỗ trợ doanh nghiệp xuất khẩu chịu tác động (giãn thuế, hỗ trợ tín dụng, đào tạo lại lao động); tăng cường kiểm soát chuyển tải bất hợp pháp (transshipment) – có dự thảo gói hỗ trợ trước 30/9/2026.
¹ Cách xếp loại PFC theo Mục 182 Luật Thương mại 1974 (sửa đổi) chỉ áp dụng đối với các nước có hành vi, chính sách, thực tiễn liên quan đến sở hữu trí tuệ bị xem là "nghiêm trọng nhất" và đang "không tham gia đàm phán thiện chí hoặc không đạt tiến triển có ý nghĩa".
² MegaCloud thay thế site 2embed sau khi 2embed bị đóng tháng 7/2023; đi kèm các tên miền cũ Fmovies, Bilutv.net, Tvhayh.org, Hiss.pro, BestBuyIPTV, Y2Mate, AniWave.
³ Vụ Fmovies tuyên năm 2024: phạt khoảng 2.700 và 770 USD tương ứng cho hai bị cáo, bồi thường khoảng 35.000 USD cho chủ thể quyền.
⁴ Sau tái cơ cấu năm 2025, phần lớn công tác thực thi do Quản lý Thị trường tiến hành trước đây được chuyển giao cho địa phương; Cục Quản lý và Phát triển Thị trường Trong nước (Bộ Công Thương) hiện là đầu mối ở cấp Bộ.
⁵ Dự báo dải tăng thuế 20–30% và mức tác động GDP dẫn theo phát biểu của GS Trần Ngọc Anh tại hội thảo Trung tâm Xúc tiến Thương mại và Đầu tư – Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam HCM ngày 25/3/2026 – là dự báo chuyên gia, không phải thông báo chính sách của USTR.