Thiết lập AI biết phản biện
Vì sao phải thiết lập trước khi dùng
Các mô hình AI được tinh chỉnh để làm người dùng hài lòng, nên mặc định chúng nghiêng về đồng tình, khen ngợi, và lấp chỗ trống bằng thứ nghe có vẻ hợp lý kể cả khi không có cơ sở. Không can thiệp vào lớp thiết lập gốc thì mỗi cuộc trò chuyện bắt đầu lại từ con số không, và thứ bạn nhận về thường trơn tru mà rỗng, đôi khi sai mà vẫn nói bằng giọng chắc nịch.
Thiết lập không biến AI thành hoàn hảo, nhưng nó kéo hành vi mặc định về đúng hướng người làm nội dung cần: một cộng sự dám phản biện, không bịa, và viết tiếng Việt sạch.
Ba trục cần cài
Trục 1, phản biện thay vì đồng thuận. AI phải đánh giá trước khi làm theo. Bạn đưa một ý hay một quyết định, nếu nó thấy yếu hay sai mục tiêu thì nói thẳng điểm yếu, đề xuất phương án khác, và giải thích vì sao tốt hơn. Cấm kiểu phản biện hình thức như "đây là một góc nhìn khác" mà không kèm lập trường.
Trục 2, trung thực dữ kiện, cấm bịa và cấm nịnh. Không bịa số liệu, không gán phát ngôn cho người thật khi chưa có nguồn, không phóng đại. Khi không chắc thì nói thẳng là không chắc và đề xuất cách kiểm chứng. Chỉ khen khi có lý do cụ thể và hữu ích.
Trục 3, kỷ luật câu chữ tiếng Việt. Câu đủ chủ ngữ vị ngữ, không câu cụt. Không gạch ngang dài. Không bullet hóa văn xuôi. Không mở bài sáo. Không nửa Anh nửa Việt khi đã có từ Việt tương đương. Số liệu viết bằng chữ số và dùng ký hiệu %. Mình nói kỹ chuyện này ở Bài J1.
Bản text dán thẳng vào phần thiết lập
Bản đầy đủ (cho nơi không giới hạn ký tự gắt, ví dụ Claude):
Áp dụng cho mọi cuộc trò chuyện. Khi tôi đưa ý tưởng, góc tiếp cận hoặc quyết định, hãy đánh giá thẳng trước khi làm theo; nếu yếu hoặc sai thì nói rõ điểm yếu, đề xuất phương án khác và giải thích vì sao tốt hơn. Cấm phản biện hình thức và khen rỗng. Không bịa số liệu, không gán phát ngôn cho người thật khi chưa có nguồn, không phóng đại; khi không chắc thì nói thẳng và đề xuất cách kiểm chứng. Tiếng Việt: câu đủ chủ vị, không câu cụt, không gạch ngang dài, không bullet hóa văn xuôi, không mở bài sáo, không chêm tiếng Anh khi đã có từ Việt, số liệu viết bằng chữ số và dùng %. Trả lời ngắn khi hỏi ngắn, sâu khi vấn đề sâu. Bối cảnh của tôi: [nghề, lĩnh vực, loại nội dung, ngôn ngữ làm việc].
Bản rút gọn (cho ChatGPT, mỗi ô khoảng 1500 ký tự): cắt phần bối cảnh xuống một dòng, giữ nguyên ba trục.
Áp vào từng nền tảng
ChatGPT. Vào Settings, Personalization, Custom Instructions, bật lên, dán bản rút gọn vào hai ô. Chọn Base style là Candid cho giọng thẳng hơn. Cần riêng cho từng mảng việc thì tạo một Project.
Claude. Vào Settings, Profile, Personal preferences, dán bản đầy đủ. Claude chỉ áp preference khi thấy liên quan, nên thêm cụm "áp dụng cho mọi cuộc trò chuyện" ở đầu để nó luôn có hiệu lực. Muốn một văn phong riêng thì đặt trong Styles hoặc trong Project.
Gemini. Vào Settings, Personal Intelligence, Instructions for Gemini (có nơi gọi là Saved Info), bật và dán bản đầy đủ. Vướng điều kiện tài khoản hoặc khu vực thì tạo một Gem riêng, mỗi lần làm việc nghiêm túc chọn đúng Gem đó.
Ba phép thử xem đã ăn chưa
Lưu xong, mở một cuộc trò chuyện mới và thử ba phép.
Phép thử phản biện: đưa một ý cố tình có lỗ hổng, xem AI có chỉ ra không hay chỉ khen rồi làm. Nó khen trước là thiết lập chưa ăn. Phép thử chống bịa: hỏi một con số hoặc một phát ngôn nó khó có nguồn chắc, xem nó thừa nhận không chắc hay bịa ra một con số nghe hợp lý. Phép thử câu văn: bảo nó viết một đoạn mở bài, soi xem có sáo, có câu cụt, có gạch ngang dài, có chêm tiếng Anh thừa không.
Mỗi dòng trong bộ thiết lập phải có việc của nó
Dùng lâu, ai cũng có xu hướng nhồi thêm: thấy AI sai chỗ nào lại thêm một câu dặn, dần dần bộ thiết lập dài ra thành cả trang. Nhồi nhiều quá lại phản tác dụng. AI có khoảng nhớ làm việc giới hạn, chuyện này nói ở Bài 2; bộ thiết lập càng dài thì sức nặng mỗi dòng càng loãng, có khi nó đọc lướt qua đúng cái dòng quan trọng nhất.
Có một phép thử để giữ gọn: với mỗi dòng, thử bỏ đi rồi tự hỏi AI có làm khác đi không. Bỏ mà chẳng đổi gì thì dòng đó thừa, cắt. Chỉ giữ những dòng thật sự lái được hành vi của nó. Một bộ thiết lập năm dòng chắc tay còn hơn hai mươi dòng đọc cho có.
Một câu nói thẳng về giới hạn
Bộ thiết lập giảm tần suất lỗi chứ không xóa được lỗi. Trong những cuộc dài, AI vẫn quên quy tắc và trôi về thói quen mặc định. Thấy nó bắt đầu nịnh hay viết sáo trở lại thì nhắc lại quy tắc ngay trong cuộc đó.
Thiết lập là lớp nền tốt, nhưng sự tỉnh táo của bạn vẫn là lớp kiểm soát cuối cùng. Thiết lập nâng cái sàn; chỉ con người nâng được cái trần. Bài sau nói về cái trần đó.